Paracetamol w czasie ciąży: Jajniki o 40 procent mniejsze — wpływ dotyczy również jąder

Paracetamol jest uważany za środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, po który kobiety w ciąży mogą sięgać, gdy inne preparaty budzą większe obawy. Nowe duńskie badanie przeprowadzone na ludziach podważa jednak tę praktykę: u trzy miesięcznych dziewczynek, których matki przyjmowały ten lek w czasie ciąży, naukowcy stwierdzili znacznie mniejsze jajniki i macice, a także mniej pęcherzyków jajnikowych. Dane z tego samego projektu badawczego wskazują również na nieprawidłowości u chłopców – a starsze badania z wykorzystaniem ludzkiej tkanki płodowej od lat dostarczają dowodów na to, że substancja czynna może wpływać na rozwój narządów rozrodczych.

Tabletka na ból głowy, następnym razem na gorączkę lub bóle kończyn: większość ludzi nie zastanawia się zbytnio nad paracetamolem. W czasie ciąży substancja czynna nabiera nawet szczególnego znaczenia, ponieważ lekarze odradzają stosowanie wielu innych środków przeciwbólowych. Dlatego naukowcy z kopenhaskiego Rigshospitalet postanowili dokładniej zbadać, jaki wpływ – lub brak wpływu – ma substancja czynna tego leku w miesiącach, w których rozwijają się jajniki i jądra nienarodzonego dziecka. Wyniki ich badania COPANA powinny przynajmniej zachwiać dotychczasowym spokojem.

W czasopiśmie naukowym „Human Reproduction Open” ukazało się niedawno badanie zatytułowane „Narażenie płodu na paracetamol wiąże się ze zmienionymi wskaźnikami rozwoju jajników i zmniejszoną objętością macicy u dziewcząt: badanie COPANA”. Naukowcy włączyli do badania 685 zdrowych kobiet w ciąży już w pierwszym trymestrze ciąży, a następnie co dwa tygodnie pytali je o przyjmowanie paracetamolu. U 299 kobiet dodatkowo sprawdzali obecność tej substancji czynnej w moczu. Po porodzie zbadali ultrasonograficznie 302 córki w wieku około trzech miesięcy. U dziewczynek, u których pierwsza ekspozycja na paracetamol miała miejsce przed 17. tygodniem ciąży, jajniki były średnio o 40 procent mniejsze, a macica o 13 procent mniejsza. Jeśli ekspozycja rozpoczęła się dopiero od 17. tygodnia ciąży, lekarze stwierdzili o 23 procent mniej widocznych pęcherzyków jajnikowych – struktur, w których znajdują się niedojrzałe komórki jajowe. U dziewcząt narażonych wcześnie na działanie leku odnotowano również niższy poziom hormonu anty-Müllera, który dostarcza informacji na temat rozwoju i aktywności pęcherzyków.

To właśnie spożywane ilości sprawiają, że wyniki badania są interesujące. Mediana całkowitej ilości zgłoszonej przez kobiety w całym okresie ciąży wyniosła zaledwie trzy gramy paracetamolu – co matematycznie odpowiada zaledwie sześciu standardowym tabletkom o mocy 500 miligramów. Autorzy wyraźnie mówią zatem o niskim lub umiarkowanym narażeniu. Jednocześnie, stosując różne metody pomiarowe, znaleźli wskazówki na istnienie zależności dawka-efekt: wraz ze wzrostem deklarowanego spożycia lub wyższymi stężeniami paracetamolu w moczu spadały niektóre parametry kobiecych narządów rozrodczych. W towarzyszącym komentarzu Christian De Geyter ze Szpitala Uniwersyteckiego w Bazylei określa to badanie, w świetle wcześniejszych wyników badań na zwierzętach i badań laboratoryjnych, jako ważny krok i wzywa do ponownej oceny zaleceń dotyczących stosowania paracetamolu w czasie ciąży.

Podejrzenie o wpływ na jajniki nie pojawiło się dopiero w 2026 roku. W czasopiśmie „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” francuscy naukowcy w opublikowanym w 2022 r. badaniu pt. „Acetaminophen (APAP, paracetamol) zakłóca rozwój jajników ludzkiego płodu w pierwszym trymestrze ciąży w modelu ex vivo” zbadali tkankę jajników 284 ludzkich płodów w okresie od siódmego do dwunastego tygodnia rozwoju. W tkankach pochodzących z szczególnie wrażliwego okresu między dziesiątym a dwunastym tygodniem paracetamol zmniejszał liczbę komórek, sprzyjał ich obumieraniu oraz zakłócał syntezę hormonów steroidowych. Naukowcy doszli wówczas do bardzo jednoznacznego wniosku: w ich modelu eksperymentalnym paracetamol zachowywał się jak substancja zaburzająca gospodarkę hormonalną w ludzkich jajnikach płodowych.

Sprawa stała się jeszcze bardziej oczywista już w 2018 roku, kiedy naukowcy przeprowadzili badania obejmujące obie płcie jednocześnie. W czasopiśmie „Environmental Health Perspectives” ukazała się praca zatytułowana „Wpływ narażenia na acetaminofen i ibuprofen na rozwój komórek rozrodczych płodu u obu płci u gryzoni i ludzi z wykorzystaniem wielu systemów eksperymentalnych”. Naukowcy poddali ludzką tkankę płodowych jąder i jajników pochodzącą z pierwszego trymestru ciąży siedmiodniowej ekspozycji na stężenia paracetamolu o znaczeniu terapeutycznym. W tkance jąder liczba pewnej grupy niedojrzałych komórek rozrodczych spadła o 28 procent, a w tkance jajników nawet o 43 procent. Z komórek tych powstają później komórki rozrodcze osoby dorosłej. Osiem lat przed nową publikacją COPANA w tkankach ludzkich pojawił się zatem sygnał dotyczący obu płci.

Naukowcy stwierdzili zmiany również u chłopców

Nagłówki dotyczące nowych badań COPANA skupiają się obecnie niemal wyłącznie na dziewczynkach. Jednak w ramach tego samego projektu badawczego poddano analizie również 287 chłopców. Naukowcy przedstawili tę część badań już w 2024 roku na kongresie Europejskiego Towarzystwa Endokrynologii Dziecięcej pod tytułem „Prenatalna ekspozycja na paracetamol wiąże się z mniejszą objętością jąder i obniżonym poziomem metabolitów steroidów w okresie niemowlęcym u zdrowych chłopców: badanie kohortowe COPANA obejmujące 287 chłopców”. U 78 chłopców, których matki przyjmowały paracetamol do 14. tygodnia ciąży włącznie, jądra w wieku około trzech miesięcy były średnio o niecałe osiem procent mniejsze niż u 147 chłopców, którzy nie byli narażeni na działanie tego leku. Ponadto stężenia kilku prekursorów hormonów steroidowych były niższe. Natomiast w przypadku wielkości prącia i odległości między odbytem a genitaliami naukowcy nie stwierdzili żadnych znaczących różnic. Ta część badań COPANA jest jak dotąd dostępna w formie referatu naukowego przedstawionego na kongresie; pełna, samodzielna publikacja naukowa nie ukazała się jeszcze.

Już dziewięć lat wcześniej naukowcy zbadali potencjalny mechanizm bezpośrednio na ludzkich jądrach. W 2015 roku w czasopiśmie naukowym „Science Translational Medicine” ukazało się badanie zatytułowane „Długotrwała ekspozycja na paracetamol zmniejsza produkcję testosteronu przez ludzkie jądra płodowe w modelu ksenotransplantacji”. Naukowcy przeszczepili myszom ludzką tkankę jąder płodowych i podawali zwierzętom paracetamol zgodnie ze schematem dawkowania opartym na zastosowaniu terapeutycznym u ludzi. Po jednym dniu produkcja testosteronu nie uległa zmianie. Jednak po siedmiu dniach ludzka tkanka wytwarzała o 45 procent mniej testosteronu; również inny wskaźnik działania androgenów spadł o 18 procent. Już wówczas autorzy ostrzegali przed możliwymi konsekwencjami długotrwałego przyjmowania leku w wrażliwym okresie rozwoju płciowego chłopców.

Właściwie już sama ta historia byłaby wystarczająco niepokojąca. Jednak obecnie dostępne są również dane dotyczące tego, co stało się z tymi chłopcami kilkadziesiąt lat później. W ramach duńskiego badania długoterminowego obserwowano 1 058 młodych mężczyzn w wieku od 18 do 21 lat, których matki w czasie ciąży brały udział w programie Danish National Birth Cohort. Opublikowana w 2024 roku w czasopiśmie „Reproductive Toxicology” praca pt. „Maternal intake of paracetamol during pregnancy and biomarkers of male fecundity in young adult sons” nie wykazała ogólnie żadnego wyraźnego związku między przyjmowaniem paracetamolu przez matkę a późniejszą jakością nasienia, objętością jąder czy poziomem hormonów płciowych u synów. W przypadku dłuższego przyjmowania leku zaobserwowano wprawdzie mniej korzystne wartości niektórych parametrów nasienia, jednak nie było to wystarczająco potwierdzone statystycznie. Wynik ten wyznacza ważną granicę: dotychczasowe dane nie potwierdzają, że zaobserwowane u niemowląt zmiany nieuchronnie prowadzą w późniejszym życiu do ograniczonej płodności.

Również obszerna metaanaliza opublikowana w tym roku dostarcza odmiennych wyników. W czasopiśmie naukowym „Human Reproduction” w artykule zatytułowanym „Związek między ekspozycją na paracetamol w okresie prenatalnym a wadami rozwojowymi zewnętrznych narządów płciowych u chłopców i dziewcząt: przegląd systematyczny i metaanaliza” przeanalizowano dziesięć badań obserwacyjnych. W przypadku niedoporozwoju jąder, spodziectwa i skróconej odległości między odbytem a narządami płciowymi u chłopców autorzy nie stwierdzili w wynikach ogólnych żadnego pewnego związku z paracetamolem. Jednocześnie ocenili oni wiarygodność dostępnych danych jako niską lub bardzo niską. Przede wszystkim badania te dotyczyły innych kwestii niż badanie COPANA: chłopiec może mieć zewnętrznie normalnie rozwinięte narządy płciowe, podczas gdy objętość jąder lub aktywność hormonalna mogą się różnić.

Ostrzeżenia pojawiają się już od dłuższego czasu

Dyskusja ta toczy się już od dłuższego czasu. Już w 2021 roku 13 autorów opublikowało w czasopiśmie „Nature Reviews Endocrinology” oświadczenie konsensusowe pt. „Stosowanie paracetamolu w czasie ciąży – wezwanie do podjęcia działań zapobiegawczych”, które poparło wówczas 91 naukowców, lekarzy i ekspertów ds. zdrowia. Wskazali oni na rosnącą liczbę badań dotyczących potencjalnych skutków neurologicznych, urogenitalnych i reprodukcyjnych oraz zalecili kobietom w ciąży przyjmowanie paracetamolu wyłącznie w przypadku medycznej konieczności, w najniższej skutecznej dawce i przez możliwie najkrótszy czas. Inni eksperci nie zgodzili się z tak daleko idącą interpretacją i uznali dowody na istnienie związku przyczynowego za niewystarczające. Spór naukowy rozpoczął się zatem na długo przed pojawieniem się aktualnych doniesień z Danii.

Europejska Agencja Leków (EMA) jak dotąd trzyma się swojego stanowiska. W swojej ostatniej aktualizacji ze stycznia 2026 r. EMA stwierdziła, że paracetamol może być nadal stosowany w czasie ciąży w razie medycznej konieczności w celu łagodzenia bólu lub gorączki – w najniższej skutecznej dawce, tak krótko i tak rzadko, jak to możliwe. Władze reagowały wówczas przede wszystkim na debatę dotyczącą autyzmu, ADHD i innych zaburzeń rozwoju neurologicznego. W przypadku tych schorzeń nie dostrzegły one dowodów na zwiększone ryzyko przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami. Opublikowane obecnie badanie COPANA dotyczące jajników i macicy dziewcząt nie było jeszcze dostępne w momencie dokonywania tej oceny.

Report24 informował już we wrześniu 2025 roku o nasilającej się debacie na temat stosowania paracetamolu w czasie ciąży. Wówczas w centrum uwagi znajdowały się przede wszystkim potencjalne konsekwencje neurologiczne. W świetle nowych danych z Danii uwaga skupia się teraz na samych narządach rozrodczych – i właśnie w tym obszarze badania przeprowadzone na niemowlętach pokrywają się z wcześniejszymi wynikami badań tkanki jajników i jąder u ludzi.

Czy mniejsze jajniki rzeczywiście zmniejszą później płodność kobiety, czy grozi wcześniejsza menopauza, czy też mniejsze jądra u chłopców wpłyną negatywnie na produkcję plemników kilkadziesiąt lat później – na te pytania nikt obecnie nie jest w stanie udzielić rzetelnej odpowiedzi. Aby to ustalić, naukowcy muszą obserwować te dzieci aż do osiągnięcia przez nie wieku dorosłego. Tymczasem dysponujemy już wynikami badań dotyczących jajników, pęcherzyków jajnikowych, jąder, komórek rozrodczych i produkcji hormonów – uzyskanymi różnymi metodami i gromadzonymi przez wiele lat. W przypadku leku, który kobiety w ciąży często traktują jako niemal oczywiste rozwiązanie codziennych dolegliwości, jest to wystarczający powód, by ponownie przemyśleć beztroskie sięganie po tabletki.

Źródło: https://report24.news/paracetamol-in-der-schwangerschaft-40-prozent-kleinere-eierstoecke-auch-hoden-betroffen/